Het Oostblokboek
Een reis langs de sporen van het communistische verleden

De snor van Stalin

souvenirs ex-stalinbeeld

Berlijn

Bereikbaarheid

Bouwbrigadeleider Gerhard Wolf kwam op de koude avond van 13 November 1961 net uit de bioscoop in Oost Berlijn toen hij opgeroepen werd voor een bijzondere klus aan de Stalinallee: ‘Gerd, we moeten Stalin weghalen, maar niemand weet hoe.’

Het standbeeld van Sovjetleider Jozef Stalin stond toen net tien jaar langs de voornaamste pronkboulevard van de DDR. Deze straat, verwoest tijdens de inname van Berlijn door het Sovjetleger in 1945 was in 1949 vernoemd naar Stalin en werd in de daaropvolgende jaren omgetoverd tot een statige socialistische allee met prachtige arbeiderspaleizen in Sovjet-stijl.

Niemand weet wie het bijna vijf meter hoge bronzen beeld heeft gemaakt, maar op 4 augustus 1951 werd het feestelijk onthuld door DDR-leider Walter Ulbricht. Stalin was staand afgebeeld, met één hand in de vestzak, een rol papier in de andere – kwajongens wisten precies waar je moest staan zodat die rol op een bepaald uitstekend lichaamsdeel leek. Deze Stalin was niet de enige in de DDR, maar wel de grootste, en zodra de Strausberger Platz afgebouwd was zou hij daar op een permanente plek komen te staan.

Het is nooit zover gekomen. Stalin stierf in 1953, lang voordat het plein klaar was. Zeven uur lang trokken treurende DDR-burgers aan het standbeeld van de overleden leider voorbij, maar in de Berlijnse kroegen werd al stiekem feest gevierd. Met de opkomst van Nikita Chroesjtsjov begon de ‘destalinisatie’ en was het afgelopen met Stalin’s reputatie. Op 31 oktober 1961 werd zijn lijk verwijderd uit het Lenin-mausoleum op het Rode Plein in Moskou, op 11 November werd Stalingrad omgedoopt, en twee dagen later begon de DDR met het ontmantelen van de Stalin-mythe.

Stalin en zijn onderdelen (foto: Jeroen van Marle)

Stalin en zijn onderdelen (foto: Jeroen van Marle)

Gerhard Wolf maakte korte metten met Stalin. Hij liet een kraanwagen komen, en rond middernacht lag het beeld na twee of drie ferme rukken op zijn kant op straat. Per vrachtwagen werd het naar een depot gebracht, waar Stasi officieren opdracht gaven om het beeld volledig te vernietigen. Wolf en zijn collega’s hakten het in honderden kleine stukken. Intussen was de Volksarmee begonnen met het verwijderen van de sokkel.

Dezelfde nacht werd de Stalinallee omgedoopt tot Karl-Marx-Allee, en ook het S- en U-Bahnhof Stalinallee en de Stalinfabriek kregen nieuwe namen. De Berlijners waren niet onder de indruk van de veranderingen; de Muur was net een paar maanden eerder gebouwd, en ze hadden wel andere zorgen.

Het beeld van Stalin mag dan zijn vernietigd, het leeft toch nog voort in Berlijn. Het brons werd gebruikt om een aantal beelden van kleine dieren te maken, die nog steeds in het Oost-Berlijnse Tierpark Zoo staan. En dankzij Gerhard Wolf zijn twee stukken Stalin nog gered. Ondanks het strenge toezicht van de Stasi wist hij tijdens het slopen van Stalin’s hoofd het linkeroor en de helft van zijn drolvormige snor in zijn broekzak te stoppen.

Deze twee laatste stukken Stalin kun je zien in de kleine tentoonstelling in Café Sybille, een origineel café uit de jaren vijftig op Karl-Marx-Allee 72. Honderd meter verderop markeert een lege vijver met kapotte fonteinen de plek waar Stalin ooit over de boulevard uitkeek. Voor de echte Oostblokliefhebbers verkoopt het café aardewerken replica’s van Stalin’s Schnurrbart (€7,50) en Ohr (€12,50). Vergeet de Ampelmann, dit is het ultieme Berlijn-souvenir.


Volg Oostblokboek.nl op twitter of facebook om op de hoogte te blijven, of nog makkelijker: ontvang een e-mail.
Jeroen van Marle

Over Jeroen van Marle

Jeroen van Marle (1971) bereist Oost Europa al sinds 1990. Hij deed in 1994 onderzoek in Roemenië voor zijn studie Sociale Geografie, en heeft sindsdien in Boekarest, Warschau, Praag en Berlijn gewoond. Hij gaat als redacteur van de InYourPocket.com stadsgidsen graag naar de Balkan, en schrijft ook voor Rough Guides en andere reisgidsen.